نمازجــمعه PDF چاپ نامه الکترونیک
نوشته شده توسط مدیر   
دوشنبه ۰۷ مرداد ۱۳۹۲ ساعت ۰۰:۴۳

 

    نمازجــمعه

    نماز جمعه در زمان پيامبر (صلی الله علیه و آله و سلّم )

    نماز جمعه پيش ازهجرت پيامبراسلام (صلی الله علیه و آله و سلّم ) به مدينه تشريع شده بود ولي ازآنجايي كه مسلمانان درحالت تقيّه وفشارمشركين مكّه به سرمي بردند ، پيامبراكرم (صلی الله علیه و آله و سلّم ) هرگز براي اقامه جمعه درشهرمكّه پيش از هجرت موفّق نشدند. ولي بعد ازاينكه مصعب بن عمير را به مدينه فرستاد و طي نامه اي از ايشان خواست نمازجمعه اقامه كنند، مصعب باهمكاري اسعدبن زراره نمازجمعه را اقامه كردند.

    در تاريخ روايات اسلامي آمده است‌كه مسلمانان مدينه، قبل از هجرت پيامبر (صلی الله علیه و آله و سلّم ) به مدينه ، با يكديگر صحبت كردند وگفتند:يهود در يك روز هفته اجتماع مي كنند (روز شنبه) و نصاري نيز روزي براي اجتماع دارند (يكشنبه) ولي ماچنين روزي نداريم، بهتر است ما هم روزي را معيّن كنيم كه در آن روز جمع شويم و ذكر خدا گوئيم و شكر او را به جای آوريم ،آنها روز قبل از شنبه را كه درآن زمان "يوم العروبه" ناميده مي‌شد ، براي اين هدف بر گزيدند و به سراغ"اسعد بن زراره" يكي از بزرگان مدينه رفتند و درهمان روز اجتماعي را تشكيل دادند و نماز را به صورت جماعت با آن ، به جا آوردند ، سپس اسعد بن زراره به آنهاسخنراني كرد و اندرز داد و آن روز "روز جمعه" ناميده شد زيرا روز اجتماع مسلمين بود. "اسعد "دستور داد ،گوسفندي را ذبح كردند و نهار و شام، همگي از همان يك گوسفند خوردند. چرا كه تعداد مسلمانان در آن روز بسيار اندك بود. و اين نخستين جمعه اي بود كه در اسلام تشكيل شد.

    اما اوّلين جمعه اي كه رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلّم ) با اصحابش تشكيل داد هنگامي بود كه به مدينه هجرت‌كرد و وارد مدينه شد.حضرت ظهر روزدوشنبه اول ربيع الاول واردقبا،يكي ازقصبه هاي مدينه شدند.چهار روز در قبا ماندند و مسجد قبا را بنيان نهادند. سپس روز جمعه به سوي مدينه حركت كردند به هنگام ظهركه وقت اقامه نماز جمعه بود به مسجد"بني سالم " رسيدند و درهمان مكان با مردم نماز جمعه را اقامه نمودند وخطبه خواندند و اين اوّلين نماز جمعه و اوّلين خطبه اي بود كه رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلّم ) در اسلام به جا آورد.[1] در محل اقامه نماز جمعه پيامبر (صلی الله علیه و آله و سلّم ) در طريق قبا مسجدی ساخته اند که هم اکنون به اين همين نام ، ناميده می شود.

    علامه طباطبايي در تفسير سوره جمعه مي فرمايد : خداوند در سوره جمعه مسلمين را وادار مي‌كند كه به نماز جمعه اهتمام بورزند و آنچه در بپا داشتن آن لازم است فراهم سازند چون نماز جمعه از شعائر بزرگ خداست كه تعظيم و اهتمام به آن هم دنياي مردم را اصلاح مي كند و هم آخرتشان را . خداوند متعال دعوت مردم به نماز را با تسبيح وثنا برخود آغاز نمودبدين نحو كه در ميان قومي رسولي از خود آنان مبعوث كرد تا آيات او را بر آنان بخواند و با اعمال صالح و اخلاق پاك،تزكيه شان كند و كتاب و حكمت بياموزد و به همين منظور كتاب خدا و معارف ديني را به بهترين وجهي بر آنان و افرادي كه بر آنان ملحق مي شوند و نسلهاي بعد از آنان ياد دهد و آنها را نهي كرده وزنهارشان داده كه مبادا مثل يهود باشند كه خداي متعال تورات را به آنها نازل كرد ولي آنان آن را عمل نكردند و به معارف آن معتقد نشدند و به احكامش عمل نكردند در نتيجه مانند الاغي شدندكه بارش كتاب باشد ، ودر آخر به عنوان نتيجه دستور مي‌دهد كه وقتي بانگ نماز جمعه بلند مي‌شود بازار داد وستد را رها نموده به سوي ذكر خدا بشتابند و نيز افرادي كه بر خلاف اين دستور عمل كنند و رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلّم ) را در حالي كه مشغول خطبه است رها نموده به سوي داد وستد مي‌روند سرزنش مي‌كند و اين رفتار را نشان آن مي‌دادند كه اين گونه افراد معارف كتاب خدا و احكامش را نپذيرفته اند.[2]

  1. ياأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا نُودِيَ لِلصَّلاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلى ذِكْرِ اللَّهِ وَ ذَرُوا الْبَيْعَ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ ([3] يعنی " اي‌كساني كه ايمان آورده ايد هنگامي كه براي نماز در روز جمعه، اذان گفته مي‌شود به سوي ذكر خدا بشتابيد و خريد و فروش را رها كنيد اين براي شما بهتر است اگر مي دانستيد."
  2. خداي متعال در اين آيه شريف، مؤمنين را مخاطب قرار داده و به آنها مي‌فرمايد : هنگامي كه روز جمعه اذان را شنيديد با سرعت به سوي نماز بشتابيد و داد وستد و معامله را ترك كنيد كه شركت در نماز جمعه براي شما از خريد و فروش بهتر است و در آيه 11 سوره جمعه عده اي را كه نماز جمعه را به خاطر داد و ستد ترك كردند مذمّت مي‌كند.

    زماني اهل مدينه ، به گراني وكمبود مواد غذائي مبتلا شدند درهمان زمان ، روز جمعه پيامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلّم ) در مسجدالنبي مشغول خطبه نماز جمعه بود، ناگاه كاروان"دحيه بن خليفه " با طبل و شيپور از شام وارد مدينه شد. مردم به سوي آن كاروان دويدند و پيامبر را درحالي كه مشغول ايراد خطبه بود ترك كردند و جز12نفر باقي نماند، پيامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلّم ) فرمودند : اگر همه مي‌رفتند و يك نفر نمي‌ماند هر آينه اين بيابان براي شما آتش مي شد.آنگاه اين آيه شريفه نازل شد) وَ إِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَيْها وَ تَرَكُوكَ قائِماً قُلْ ما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجارَةِ وَ اللَّهُ خَيْرُ الرَّازِقِينَ([4] يعني "هنگامي كه تجارت يا سرگرمي و لهو را ديدند پراكنده شدند و تو را ايستاده به حال خود رها كردند بگو آنچه نزد خداست بهتر از لهو و تجارت است و خداوند بهترين روزي دهندگان است."

    ازاين قضايا كه پيامبراسلام (صلی الله علیه و آله و سلّم ) در بدو ورود به مدينه نمازجمعه اقامه مي كند، درحاليكه هنوز جا و مكان براي خود پيدا نكرده است و مسلمانان ،آن آمادگي كامل را ندارند و در سوره جمعه مردم را باآن شدت به شركت درنمازجمعه دعوت مي كند و در يك مورد كه مردم هنگام ايراد خطبه توسط پيامبر (صلی الله علیه و آله و سلّم ) نماز را ترك مي كنند و به سراغ كاروان تجارت مي روند ، مورد عتاب قرار مي گيرند، ازهمه اينها معلوم مي شود كه نمازجمعه از جايگاه ممتاز و بي بديل برخوردار است.

    نمازجمعه يك امرحكومتي

    نماز جمعه ازشئون حكومت و از وظايف حاكم اسلامي است. يعني نه فردي مي تواند خودسرانه نمازجمعه اقامه كند وامام جمعه شود ونه حاكم اسلامي مي تواند به نماز جمعه بي توجه شود.بلكه درحكومت اسلامي،حاكم موظّف است نمازجمعه را درسراسرجامعه اسلامي اقامه نمايد.

    حضرت امير مي فرمايند:«لَا يَصْلُحُ الْحُكْمُ وَ لَا الْحُدُودُ وَ لَا الْجُمُعَةُ إِلَّا بِإِمَامٍ عَدْلٍ»[5] يعني" صدور حكم ، اجراي حدود و اقامه جمعه بركسي جايز نيست مگر اينكه امام يا منصوب از نزد امام باشد."

    مرحوم صاحب جواهر دركتاب خود از ابن عصفور نقل مي كندكه از ائمه اطهار(ع) واردشده است«ان الجمعه لناوالجماعه لشيعتنا»[6]يعني"جمعه براي ماست وجماعت براي شيعيان ما." وهمچنين واردشده است«اربع للولاه الفئ والحدود والصدقات والجمعه»[7]يعني"چهارچيز براي حاكم اسلامي است؛ فئ ، حدود ،صدقات وجمعه."

    ازمجموع اين احاديث استفاده مي شودكه نمازجمعه را بايد امام اقامه كند و در اثر غيبت كه ولي فقيه جانشين امام معصوم است. تمام مناصب حكومتي امام ازجمله اقامه نماز جمعه ، جزآنچه به عصمت آنها مربوط است ، به ولي امرمسلمين منتقل مي شود.پس يكي از وظايف ولي فقيه در عصرغيبت اقامه نمازجمعه است.

    حضرت امير u مي فرمايند:«ثَلَاثَةٌ إِنْ أَنْتُمْ خَالَفْتُمْ فِيهِنَّ أَئِمَّتَكُمْ هَلَكْتُمْ جُمُعَتُكُمْ وَ جِهَادُ عَدُوِّكُمْ وَ مَنَاسِكُكُمْ»[8] يعني "سه چيزاست كه اگرشما در رابطه باآنهابا پيشوايان خود مخالفت كنيد بدبخت و هلاك مي شويد ؛ نمازجمعه، جهاد با دشمن و مناسك حج."

    روزي پيامبراسلام (صلی الله علیه و آله و سلّم ) در نمازجمعه خطبه مي خواندند، فرمودند:« تُوبُوا إِلَى رَبِّكُمْ قَبْلَ أَنْ تَمُوتُوا وَ بَادِرُوا بِالْأَعْمَالِ الزَّاكِيَةِ قَبْلَ أَنْ تُشْغَلُوا وَ صِلُوا الَّذِي بَيْنَكُمْ وَ بَيْنَ رَبِّكُمْ بِكَثْرَةِ ذِكْرِكُمْ إِيَّاهُ وَ الصَّدَقَةِ فِي السِّرِّ وَ الْعَلَانِيَةِ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ فَرَضَ عَلَيْكُمُ الْجُمُعَةَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ»[9] يعني" پيش ازآنكه بميريد ، به سوي پروردگارتان توبه كنيد ، و قبل ازاينكه گرفتارشويد ، در انجام كارهاي شايسته پيشي بگيريد، و باذكرخدا و دادن صدقه بطورآشكار و پنهان ، ميان خود و پروردگارتان پيوند بر قراركنيد، و بدانيد همانا خداوند نمازجمعه را تاقيامت برشما واجب گردانيده است."

    فضيلت نمازجمعه

    نمازجمعه باتوجه به آثار معنوي ،سياسي، اجتماعي وتربيتي، ازاهميّت ويژه اي برخورداراست وهمين امرباعث شده است كه نمازجمعه فضيلت بسيارزيادي داشته باشد.دراينجا به چند نمونه از احاديث و روايات كه فضيلت نمازجمعه رابيان مي كنند اشاره مي كنيم.

    1- محمد ابن مسلم از امام باقر u نقل می کند که فرمودند :« إِذَا كَانَ يَوْمُ الْجُمُعَةِ نَزَلَ الْمَلَائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ مَعَهُمْ قَرَاطِيسُ مِنْ فِضَّةٍ وَ أَقْلَامٌ مِنْ ذَهَبٍ فَيَجْلِسُونَ عَلَى أَبْوَابِ الْمَسْجِدِ عَلَى كَرَاسِيَّ مِنْ نُورٍ فَيَكْتُبُونَ النَّاسَ عَلَى مَنَازِلِهِمُ الْأَوَّلَ وَ الثَّانِيَ حَتَّى يَخْرُجَ الْإِمَامُ فَإِذَا خَرَجَ الْإِمَامُ طَوَوْا صُحُفَهُمْ وَ لَا يَهْبِطُونَ فِي شَيْ‏ءٍ مِنَ الْأَيَّامِ إِلَّا فِي يَوْمِ الْجُمُعَةِ يَعْنِي الْمَلَائِكَةَ الْمُقَرَّبِينَ»[10]يعنی " وقتي روز جمعه شود ملائكان مقرّب درحاليكه كاغذي ازنقره و قلمي از طلا بدست دارند نازل مي شوند و جلوي مسجد روي صندلي از نور مي‌نشينند.سپس اسامي مردم را بترتيب و رودشان بر نمازجمعه تا شروع خطبه ها مي‌نويسند وهنگامي كه امام براي ايراد خطبه قيام مي‌كند دفترهايشان را مي‌بندند. اين فرشتگان جز روز جمعه درساير ايّام نازل نمي‌شوند."

    2- امام باقرu فرمودند: « إِنَّ الْمَلَائِكَةَ الْمُقَرَّبِينَ يَهْبِطُونَ فِي كُلِّ يَوْمِ جُمُعَةٍ مَعَهُمْ قَرَاطِيسُ الْفِضَّةِ وَ أَقْلَامُ الذَّهَبِ فَيَجْلِسُونَ عَلَى كُلِّ أَبْوَابِ الْمَسَاجِدِ عَلَى كَرَاسِيَّ مِنْ نُورٍ فَيَكْتُبُونَ مَنْ حَضَرَ الْجُمُعَةَ الْأَوَّلَ وَ الثَّانِيَ وَ الثَّالِثَ حَتَّى يَخْرُجَ الْإِمَامُ فَإِذَا خَرَجَ الْإِمَامُ طَوَوْا صُحُفَهُمْ»[11] يعنی " همانا ملائكه مقرّب در هر روز جمعه درحالي كه كاغذي ازنقره و مدادي ازطلا در دست دارند بر زمين نازل مي شوند ، پس در جلوي درهاي مساجد بر روي صندلي ازنور مي‌نشينند. سپس هركس در نماز حاضر شود اسامی آنها را مي‌نويسند، هركس اوّل آمد اوّل و هركس دوّم آمد دوّم ، و هركس سوّم آمد سوّم ،تا اين كه خطيب، براي ايراد خطبه قيام مي‌كندآن وقت دفترهايشان را مي‌بندند."

    3- حضرت علی u فرمودند که پيامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلّم ) فرمودند :« ثَلَاثٌ لَوْ تَعْلَمُ أُمَّتِي مَا لَهُمْ فِيهِنَّ لَضَرَبُوا عَلَيْهِنَّ بِالسِّهَامِ الْأَذَانُ وَ الْغُدُوُّ إِلَى الْجُمُعَةِ وَ الصَّفُّ الْأَوَّلُ»[12] يعنی " سه چيز است كه اگرامّتم مي‌دانستند درآنها چقدرثوابي وجود دارد البتّه براي انجام آنها قرعه كشي مي‌كردند ، اذان ، رفتن به نمازجمعه و ايستادن درصف اول."

    4- ابوذر غفاري مي گويد : پيامبر (صلی الله علیه و آله و سلّم ) فرمودند:« إِذَا كَانَ يَوْمُ الْجُمُعَةِ أَرْسَلَ اللَّهُ تَعَالَى مَلَائِكَةً مَعَهُمْ أَقْلَامٌ مِنْ ذَهَبَ وَ صُحُفٌ مِنْ فِضَّةٍ فَيَأْتُونَ وَ يَقِفُونَ بِبَابِ الْمَسْجِدِ وَ يَكْتُبُونَ أَسَامِيَ الَّذِينَ يَأْتُونَ إِلَى الْمَسْجِدِ الْأَوَّلَ فَالْأَوَّلَ فَإِذَا كَتَبُوا سَبْعِينَ مِنْهُمْ قَالُوا هَؤُلَاءِ بِعَدَدِ السَّبْعِينَ الَّذِينَ اخْتَارَهُمْ مُوسَى u مِنْ أُمَّتِهِ ثُمَّ يَتَخَلَّلُونَ فِي الصُّفُوفِ وَ يَتَفَقَّدُونَ الَّذِينَ لَمْ يَحْضُرُوا فَيَقُولُونَ أَيْنَ فُلَانٌ قِيلَ لَهُمْ هُوَ مَرِيضٌ فَيَقُولُونَ اللَّهُمَّ اشْفِهِ حَتَّى يُقِيمَ صَلَاةَ الْجُمُعَةِ وَ يَقُولُونَ أَيْنَ فُلَانٌ قِيلَ لَهُمْ ذَهَبَ إِلَى السَّفَرِ فَتَقُولُ الْمَلَائِكَةُ اللَّهُمَّ رُدَّهُ سَالِماً فَإِنَّهُ صَاحِبُ الْجُمُعَةِ أَيْنَ فُلَانٌ فَيَقُولُونَ مَاتَ فَيَقُولُونَ اللَّهُمَّ اغْفِرْ لَهُ فَإِنَّهُ كَانَ يُقِيمُ الْجُمُعَةَ »[13]يعنی " وقتي روز جمعه مي شود خداوند متعال فرشتگان را مي فرستد در حاليكه با آنها مدادهاي از طلا و دفترهاي از نقره است . پس مي آيند جلوي درمسجد مي ايستند و اسامي كساني كه به مسجد مي آيند بترتيب مي نويسند. وقتي به هفتاد نفر رسيد مي‌گويند اينها به تعداد هفتاد نفري است كه حضرت موسي u از امت خود انتخاب نمود . سپس وارد بين صفوف نماز مي‌شوند وكساني كه در نمازحاضر نشده اند (و قبلاحاضر مي شدند ) جستجو مي‌كنند پس سوال مي‌كنند كه فلاني كجاست ؟به آنها گفته مي شود، او مريض است. فرشتگان مي گويند : خدايا او راشفابده تادرنمازجمعه شركت كند. و مي‌پرسند:فلاني كجاست ؟ گفته مي‌شود: در سفر است. مي گويند : خدايا او را سالم برگردان چون او اهل نماز جمعه است . مي پرسند پس فلاني كجاست ؟ گفته مي‌شود : فوت كرده است . مي‌گويند :خدايا او را ببخش چون او نماز جمعه را اقامه مي‌كرد .

    5- از پيامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلّم ) نقل شده است كه فرمودند :«إِذَا كَانَ يَوْمُ الْجُمُعَةِ كَانَ عَلَى كُلِّ بَابٍ مِنْ أَبْوَابِ الْمَسْجِدِ مَلَائِكَةٌ يَكْتُبُونَ الْأَوَّلَ فَالْأَوَّلَ فَإِذَا جَلَسَ الْإِمَامُ طَوَوُا الصُّحُفَ وَ جَاءُوا يَسْتَمِعُونَ الذِّكْرَ »[14] يعنی " وقتي روز جمعه مي‌شود بر در هر مسجدي فرشته‌اي مي ايستد و وارد شوندگان را به ترتيب مي نويسد و هنگامي كه امام نشست ( وبراي ايراد خطبه آماده شد) دفترشان را مي بندند و به ذكر و خطبه گوش مي دهند .

    6- ابوسعيد مي گويد: همانا پيامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلّم ) فرمودند :« إِذَا كَانَ يَوْمُ الْجُمُعَةِ كَانَ عَلَى أَبْوَابِ الْمَسَاجِدِ مَلَائِكَةٌ يَكْتُبُونَ الْأَوَّلَ فَالْأَوَّلَ فَكَمُهْدِي الْبُدْنِ وَ الْبَقَرِ وَ الشَّاةِ إِلَى عِلْيَةِ الطَّيْرِ إِلَى الْعُصْفُورِ فَإِذَا خَرَجَ الْإِمَامُ طُوِيَتِ الصُّحُفُ وَ كَانَ مَنْ جَاءَ بَعْدَ خُرُوجِ الْإِمَامِ كَمَنْ أَدْرَكَ الصَّلَاةَ وَ لَمْ تَفُتْهُ »[15]يعنی " و قتي روز جمعه مي‌شود فرشتگاني جلوي در مسجد مي ايستند وآنهاي كه اول مي‌آيندآنها را مي‌نويسند پس كسي‌كه اوّل مي‌آيد مانند كسي است كه شتر،گاو و گوسفند قرباني آورده باشد و تا پرنده بزرگ وآنكه با تأخير آمده است مثل اين است كه گنجشك آورده باشد (هركس زودتر آمده باشد مثل اين است كه قرباني بزرگتري راآورده است) هنگامي كه امام براي خطبه بلند مي‌شود ، فرشتگان ، دفترها را مي بندند و كساني كه بعد از آن مي آيند مانندكساني‌هستند كه فقط نماز را درك كرده اند ولي قرباني نياورده اند."

    7- پيامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلّم ) فرمودند: « مَنْ أَتَى الْجُمُعَةَ إِيمَاناً وَ احْتِسَاباً اسْتَأْنَفَ الْعَمَلَ »[16] يعنی " هر كس از روي ايمان وتقرّب به خدا به نماز جمعه بيايد عملش را دوباره شروع كند." يعني گناهانش آمرزيده مي‌شود بايد اعمالش را از نوع شروع كند ومواظب باشدكه گناه نكند.

    8- امام صادقu فرمودند : « مَا مِنْ قَدَمٍ سَعَتْ إِلَى الْجُمُعَةِ إِلَّا حَرَّمَ اللَّهُ جَسَدَهَا عَلَى النَّارِ »[17] يعنی "هيچ قدمي نيست كه بسوي جمعه برداشته شود مگراينكه جسدش را خداوند به آتش حرام مي‌كند."

    9- راوي مي‌گويد:يك نفر يهودي خدمت پيامبر (صلی الله علیه و آله و سلّم ) آمد و از هفت خصلت سوال نمود. پيامبر (صلی الله علیه و آله و سلّم ) فرمودند :«أَمَّا يَوْمُ الْجُمُعَةِ فَيَوْمٌ يَجْمَعُ اللَّهُ فِيهِ الْأَوَّلِينَ وَ الْآخِرِينَ فَمَا مِنْ مُؤْمِنٍ مَشَى فِيهِ إِلَى الْجُمُعَةِ إِلَّا خَفَّفَ اللَّهُ عَلَيْهِ أَهْوَالَ يَوْمِ الْقِيَامَةِ ثُمَّ يُؤْمَرُ بِهِ إِلَى الْجَنَّةِ »[18] يعنی " اما جمعه روزي است ،كه خداوند اوّلين وآخرين را در آن جمع مي‌كند. پس هيچ مؤمني نيست كه در آن روز به سوي نماز جمعه برود مگراينكه خداوند اهوال روز قيامت را بر اوآسان كند و سپس دستور مي‌دهد كه او را به بهشت ببرند."

    10- پيامبر (صلی الله علیه و آله و سلّم ) فرمودند :«أَرْبَعَةٌ يَسْتَأْنِفُونَ الْعَمَلَ الْمَرِيضُ إِذَا بَرَأَ وَ الْمُشْرِكُ إِذَا أَسْلَمَ وَ الْمُنْصَرِفُ مِنَ الْجُمُعَةِ إِيمَاناً وَ احْتِسَاباً وَ الْحَاجُّ »[19] يعنی" چهارگروه عملشان را از نو شروع كنند،( يعني گناهانشان بخشيده مي‌شود):

    - مريض بعد از اين كه از بيماري خوب مي‌شود.

    - مشرك بعد از اين كه مسلمان مي‌شود.

    - و آن كسي كه از روي ايمان و تقرّب به خدا در نماز جمعه شركت مي‌كند و از نمازجمعه بر مي‌گردد.

    - وحاجي كه به زيارت خانه خدا مي رود.

    11- ازسلمان فارسي(رضي الله عنه ) نقل شده است كه گفت: پيامبر (صلی الله علیه و آله و سلّم ) به من فرمودند:آيا مي داني روز جمعه چيست ؟

    گفتم : الله و رسولش اعلم است .

    فرمودند:« هُوَ الْيَوْمُ الَّذِي جَمَعَ اللَّهُ فِيهِ بَيْنَ أَبَوَيْكُمْ لَا يَبْقَى مِنَّا عَبْدٌ إِلَّا فَيُحْسِنُ الْوُضُوءَ ثُمَّ يَأْتِي الْمَسْجِدَ إِلَّا كَانَتْ كَفَّارَةً لِمَا بَيْنَهَا وَ بَيْنَ الْجُمُعَةِ الْأُخْرَى مَا اجْتَنَبَ الْكَبَائِرَ »[20] يعنی " روزجمعه روزي است كه خداوند متعال در آن روز پدر و مادر شما را جمع مي‌كند ،كسي از ماكه در روز جمعه وضوي كامل گرفته و براي نمازبه مسجد بيايد نمي‌ماند مگر اينكه آن عملش كفاره گناهانش خواهد بود بين آن جمعه تا جمعه بعد مادامي كه از گناهان كبيره اجتناب كند."

    12- پيامبراسلام (صلی الله علیه و آله و سلّم ) در مورد رفتن به نمازجمعه فرموده است:«مَنِ اغْتَسَلَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ ثُمَّ بَكَّرَ وَ ابْتَكَرَ وَ مَشَى وَ لَمْ يَرْكَبْ وَ دَنَا مِنَ الْإِمَامِ وَ اسْتَمَعَ وَ لَمْ يَلْغُ كَانَ لَهُ بِكُلِّ خُطْوَةٍ عَمَلُ سَنَةٍ أَجْرُ صِيَامِهَا وَ قِيَامِهَا»[21] يعني" هركس در روز جمعه غسل كند و به سوي نمازجمعه كه مي رود سوارنشود ، و به امام نزديك شود و به خطبه هاگوش فرادهد ، به هر قدمي كه بر مي دارد ، براي او پاداش عبادت يك ساله داده مي شود كه تمام روزش را روزه و تمام شبش را عبادت كرده باشد."

    نماز جمعه حج فقرا

    پيامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلّم ) نماز جمعه را در كلامي حج فقراء دانسته و فرموده است :« الْجُمُعَةُ حَجُّ الْمَسَاكِينِ »[22]ودر روايت ديگر مي فرمايند:« التَّهْجِيرُ إِلَى الْجُمُعَةِ حَجُّ فُقَرَاءِ أُمَّتِي»[23]يعني"هجرت به جمعه حج فقراي امتم مي باشد."

    اغنياءكه پول و امكانات دارند ، زاد و راحله آماده مي كنند ، وطي طريق مي نمايد وبه زيارت خانه خدا نائل مي‌شوند واجتماع با شكوهي دركنار مسلمانان كشورهاي اسلامي تشكيل مي‌دهند و وحدت و قدرت امّت اسلامي را به نمايش مي گذارند. امّا فقراء كه امكانات شركت در مراسم حج را ندارند و از فيوضات مناسك حج محروم مي شوند، خداوند متعال حجّ ديگري به نام نماز جمعه براي آنها قرار داده است كه آنها نيز هر هفته در كنار اغنياء و ساير مسلمانان اجتماع با شكوهي تشكيل دهند و مانند حجاج بيت الله الحرام ، وحدت وقدرت خود را به نمايش بگذارند و اخبار و اطلاعاتي كه حجّاج باهمديگر تبادل مي كنند ، فقراء و نماز گزاران از زبان خطيب نماز جمعه بشنوند. فلذا بايد گفت كه نماز جمعه با حج اشتراكات فراواني دارد كه مي توان به موارد زيراشاره كرد.

    اشتراكات حجّ ونمازجمعه

    1- نمايش وحدت و قدرت امّت اسلامي

    2- آشنائي با همديگر و شناخت مشكلات جامعه مسلمين

    3- شناخت دشمنان وكشف توطئه آنها

    4- عبادت خدا

    5- تبادل افكار و عقايد و رفع كينه وكدورتها

    6- تحصيل علم و معاف اسلامي

    7- انتقال تجربيّات

    8- محوريّت عدالت،كه درحجّ حانه خدا محوراست و در نمازجمعه ، امام عادل

    9- قرباني كه درحجّ،گاو وگوسفند و شترذبح مي كنند و در نمازجمعه هركس زودتر بيايد ثواب ذبح شتر و هركس ديرتر بيايد ثواب قرباني حيوان كوچكتري را به مي دهند.

    10- همانطوري كه حجاج ازنظر مرتبه در نزد خدا مختلف هستند ، و در بعضی از روايات آنها به سه دسته تقسيم شده است، نماز گزاران جمعه نيز رتبه هاي مختلف دارند. حضرت امير المومنينu فرمود:« النَّاسُ فِي يَوْمِ الْجُمُعَةِ عَلَى ثَلَاثَةِ مَنَازِلَ رَجُلٌ شَهِدَهَا بِإِنْصَاتٍ وَ سُكُوتٍ قَبْلَ الْإِمَامِ وَ ذَلِكَ كَفَّارَةٌ لِذُنُوبِهِ مِنَ الْجُمُعَةِ إِلَى الْجُمُعَةِ الثَّانِيَةِ وَ زِيَادَةَ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ لِقَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها وَ رَجُلٌ شَهِدَهَا بِلَغَطٍ وَ مَلَقٍ وَ قَلَقٍ فَذَلِكَ حَظُّهُ وَ رَجُلٌ شَهِدَهَا وَ الْإِمَامُ يَخْطُبُ فَقَامَ يُصَلِّي فَقَدْ أَخْطَأَ السُّنَّةَ وَ ذَاكَ مِمَّنْ إِذَا سَأَلَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ إِنْ شَاءَ أَعْطَاهُ وَ إِنْ شَاءَ حَرَمَهُ»[24] يعنی "مردم شركت كننده در نماز جمعه سه دسته است ، دسته اي قبل از امام، در نماز جمعه شركت مي‌كنند درحال كه سكوت را رعايت مي‌كنند(صحبت نمي كنند و به خطبه ها گوش فرا مي دهند) شركت كردن آنها در نماز جمعه ،كفاره گناهان آنها از اين جمعه تا جمعه آينده است با اضافه سه روز ، به دليل قول خداوند متعال كه فرمود: هر كس يك كار نيك انجام دهد پس براي آن ده برابر آن خواهد بود. دسته اي در نماز شركت مي كنند در حالي كه مشغول صحبت وچاپلوسي و تحرّك هستند (يعني به خطبه ها گوش نمي دهند) حظّ آنها نيز از نماز جمعه همين صحبت كردن با دوستان و نشستن باآنهاست.ودسته سوّم در نماز جمعه شركت مي‌كنند وهنگامي كه خطيب به خطبه مشغول مي‌شود آنها به نماز مشغول مي‌گردند پس اينها نيز از سنت تخطي كرده اند . اينها نيز از كساني هستند كه اگر از خدا سوال كنند ، خداوند اگر بخواهد عطا مي‌كند و اگر بخواهد محرومشان مي سازد."

    11- هردوي حجّ و نمازجمعه مورد دعوت مردم قرارگرفته است. امّا حجّی كه حضرت ابراهيمu ازطرف خدا مردم را به حج دعوت نموده است. در قرآن چنين آورده است) وَ أَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجالاً وَ عَلى‏ كُلِّ ضامِرٍ يَأْتينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَميق‏([25]

    ولي نمازجمعه راخود خداي متعال بطورمستقيم مورد توجه قرارداده وبندگان خودرابه آن دعوت كرده است و در سوره جمعه فرموده است ) يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا إِذا نُودِيَ لِلصَّلاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلى‏ ذِكْرِ اللَّهِ وَ ذَرُوا الْبَيْعَ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُون ‏([26]

    12- رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلّم ) فرمودند:« مسلمانان روزجمعه محرم هستند،پس اگرنمازجمعه رابپاداشت بتحقيق از احرام خارج ومحل مي گردند.پس اگربنشيندتانمازعصررا نيزبخوانند مانندكسي می شوند كه حجّ وعمره رابه جاي آورده است .» بازفرمودند:« كسي كه نمازجمعه را اقامه كند براي اوثواب حج مقبول نوشته شود،پس اگر نمازعصررا نيز بخواندبراي اوثواب عمره نوشته شود."

    اثربهداشتي نمازجمعه

    يكي ازآثارپربركت نمازجمعه، اثربهداشتي ورواني آن است. ابوذرغفاري ازپيامبراسلام (صلی الله علیه و آله و سلّم ) نقل مي كندكه آنحضرت فرمودند:« مَنِ اغْتَسَلَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ وَ أَحْسَنَ طَهُورَهُ وَ لَبِسَ صَالِحَ ثِيَابِهِ وَ مَسَّ مِنْ طِيبِ أَهْلِهِ ثُمَّ رَاحَ إِلَى الْجُمُعَةِ وَ لَمْ يُؤْذِ أَحَداً وَ لَمْ يَتَخَطَّ رِقَابَ النَّاسِ كَانَ كَفَّارَةَ مَا بَيْنَهُ وَ بَيْنَ الْجُمُعَةِ الْأُخْرَى وَ زِيَادَةَ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ إِلَى مَا شَاءَ اللَّهُ مِنَ الْأَضْعَافِ لِأَنَّ اللَّهَ يَقُولُ مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها وَ يُؤْتَ مِنْ لَدُنْهُ أَجْراً عَظِيماً بَعْدَ الْعَشْر»[27] يعنی " هركس روز جمعه غسل كرده و طهارت خود را نيكوانجام دهد و بهترين لباسهای خود را بپوشد و از عطري كه درخانه دارد استعمال نمايد سپس به سوي نماز جمعه حركت كند و هيچ كس را در نماز جمعه اذيّت نكند و هنگام حركت بين صفوف نماز ، پا بردوش نمازگزاران نگذارد، اين عمل،كفاره گناهان او بين دو جمعه بلكه سه روز بيشتر ازآن مي شود. چون خداوند متعال فرمود: هركس كارنيكي انجام دهد ده برابرآن پاداش دريافت خواهدكرد و بعد از ده روز از نزد خودپاداش بزرگي به او اعطاء خواهدنمود."

    نماز جمعه علاوه بر آثار ذاتي خود كه ذكر و عبادت خداست و در ابعاد مختلف سياسي ، اجتماعي فوائد بي شماري دارد با مقدماتي كه براي آن در نظر گرفته شده است بهداشت و نظافت را به طور غير مستقيم به جامعه مسلمين القاء مي كند. پيامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلّم ) مي فرمايند :« مَنِ اغْتَسَلَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ مُحِيَتْ ذُنُوبُهُ وَ خَطَايَاهُ وَ إِذَا أَخَذَ فِي الْمَشْيِ كُتِبَ لَهُ بِكُلِّ خُطْوَةٍ عِشْرُونَ حَسَنَة»[28] يعنی " هركس روز جمعه غسل جمعه كندگناهان و لغزش هاي او بخشيده مي شود و هنگامي كه شروع به رفتن به سوي نماز جمعه مي كند بر هرگامش بيست حسنه براي او نوشته مي شود ." بازفرمودند:« من اغتسل يوم الجمعة محيت ذنوبه و خطاياه و إذا أخذ في المشي كتب له بكل خطوة عشرون حسنة»[29]يعنی " هرکس در روز جمعه غسل کنئ گناهان و خطاهايش بخشيده می شود و هنگامی که قدم به سوی نماز جمعه بردارد بر هرقدمش بيست حسنه نوشته شود."

    امام صادقu فرمودند:« لِيَتَزَيَّنْ أَحَدُكُمْ يَوْمَ الْجُمُعَةِ يَغْتَسِلُ وَ يَتَطَيَّبُ وَ يُسَرِّحُ لِحْيَتَهُ وَ يَلْبَسُ أَنْظَفَ ثِيَابِهِ وَ لْيَتَهَيَّأْ لِلْجُمُعَةِ وَ لْيَكُنْ عَلَيْهِ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ السَّكِينَةُ وَ الْوَقَارُ وَ لْيُحْسِنْ عِبَادَةَ رَبِّهِ وَ لْيَفْعَلِ الْخَيْرَ مَا اسْتَطَاعَ فَإِنَّ اللَّهَ يَطَّلِعُ عَلَى أَهْلِ الْأَرْضِ لِيُضَاعِفَ الْحَسَنَاتِ»[30] يعنی" بايد هر يك از شما ، روز جمعه خود را بيارايد و غسل كند و عطر بزند و ريش خود را شانه كند و پاكيزه ترين جامه اش را بپوشد و براي نمار جمعه آماده شود وبايد در روز جمعه حالت سكون و و قار داشته باشد و پروردگارش را خوب عبادت كند و تا مي تواند و قدرت دارد كارهاي خير انجام دهد، خداوند از كارهاي كه در روي زمين انجام مي گيرد اطلاع دارد و نيكي هاي آن را دو برابر مي كند."

    انس بن مالك از پيامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلّم ) نقل كرده است كه آن حضرت فرمودند: «مَنْ قَلَّمَ أَظَافِيرَهُ يَوْمَ الْجُمُعَةِ أَخْرَجَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى مِنْ أَنَامِلِهِ دَاءً وَ أَدْخَلَ فِيهِ شِفَاءً»[31] يعني "هركس روزجمعه ناخنهايش را بگيرد خداوند متعال از ناخنهاي او دردها را خارج و به او شفا وارد مي كند."

    باز فرمودند:" كسي كه روز جمعه ناخنها و موي روي لب خود را كوتاه نموده، مسواك بزند و هنگام رفتن به سوي نماز جمعه، كمي آب بر روي سر خود بريزد ، هفتاد هزار فرشته او را بدرقه نموده ، براي وي طلب مغفرت و شفاعت مي كنند."

    رعايت بهداشت و نظافت در روز جمعه آنقدر مهمّ است كه ائمه اطهار (عليهم السلام) روز پنجشنبه خود را براي نماز جمعه آماده مي كنند در روايات داريم كه « وَ كَانَ مُوسَى بْنُ جَعْفَرٍu يَتَهَيَّأُ يَوْمَ الْخَمِيسِ لِلْجُمُعَةِ »[32] يعنی" يعني امام موسي بن جعفرu روز پنجشنبه خود را براي روز جمعه آماده مي كرد". امام باقر u مي فرمايند: " بخدا سوگند، به من رسيده است كه اصحاب پيامبر (صلی الله علیه و آله و سلّم ) روز پنجشنبه براي جمعه آماده مي شدند چون روز جمعه براي مسلمانان مضيق و كوتاه است."

    ترك نماز جمعه

    نمازجمعه يكي از واجبات الهي است كه در زمان حضورامام معصوم (ع) واجب عيني و در عصرغيبت واجب تخييري است. برهرمسلمان واجب است بلحاظ جايگاه عبادي، سياسي نماز جمعه ونقش آن در جهان سياست ،به آن اهميّت ويژه اي قائل شوند ؛ خصوصاً اينكه ترك نمازجمعه و شركت نكردن درآن مضّرات فردي و اجتماعي زيادي داردكه نبايد نسبت به آن مضّرات بي تفاوت ماند.

    در اهميّت نمازجمعه همين بس كه ائمه معصومين(ع) علي رغم اينكه خودشان به خاطر فضاي ايجاد شده ، نمازجمعه اقامه نمي كردند اما به پيروان خود توصيه مي كردند كه در نماز جمعه شركت كنند. زراره مي گويد، امام صادقu چنان ما را به نماز جمعه تشويق فرمودندكه اطمينان يافتيم بايد درآن حضوريابيم ، از ايشان پرسيديم كه آيا به خدمت شما بياييم و با شما اقامه جمعه كنيم؟ فرمود: نه ، بلكه همان جمعه شهرخودتان مقصودم بود.[33]

    حضور در نماز جمعه آنقدر اهميّت داردكه حتي پيامبراسلام (صلی الله علیه و آله و سلّم ) فرمودند:«مَنِ اسْتَأْجَرَ أَجِيراً فَلَا يَحْبِسْهُ عَنِ الْجُمُعَةِ فَيَأْثَمَ وَ إِنْ لَمْ يَحْبِسْهُ عَنِ الْجُمُعَةِ اشْتَرَكَا فِي الْأَجْرِ»[34] يعنی " اگركسي كارگري را روز جمعه براي كار اجيركند ، پس نبايد او را ازشركت در نمازجمعه باز داردكه اگر چنين كندگنهكار است و اگرمانع وي نشد و اجازه شركت در نماز جمعه را به او داد هر دو درثواب شريكند."

    امام صادقu فرمودند: همانا روش علي u چنين بود ، زندانياني كه به دليل تهمت ويا ناتواني درپ رداخت قرض، زنداني بودند را ، روزهاي جمعه با ضمانت اولياء آنان از زندان خارج مي ساخت پس درنمازجمعه حاضرمي شدند.[35]

    حضرت علي u مي فرمايد:«من ترك الجمعه ثلاثه لغيرعله كتب منافقاً»[36] "هركس سه هفته بدون علّت نماز جمعه را ترك كند منافق نوشته مي‌شود"

    امام باقر u فرمود:«من ترك الجمعه ثلاثاً متواليا بغيرعله طبع الله علي قلبه»[37] يعنی"هر كس سه بار نماز جمعه راپشت سرهم بدون علت ترك كند، خداوند بر قلبش مهر مي زند."

    روايتي از پيامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلّم ) نقل شده است كه اين روايت را مخالف وموافق همه نقل كرده اند كه حضرت درضمن خطبه طولاني فرمودند:« إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى فَرَضَ عَلَيْكُمُ الْجُمُعَةَ فَمَنْ تَرَكَهَا فِي حَيَاتِي أَوْ بَعْدَ مَوْتِي اسْتِخْفَافاً بِهَا أَوْ جُحُوداً لَهَا فَلَا جَمَعَ اللَّهُ شَمْلَهُ وَ لَا بَارَكَ لَهُ فِي أَمْرِهِ أَلَا وَ لَا صَلَاةَ لَهُ أَلَا وَ لَا زَكَاةَ لَهُ أَلَا وَ لَا حَجَّ لَهُ أَلَا وَ لَا صَوْمَ لَهُ أَلَا وَ لَا بِرَّ لَهُ حَتَّى يَتُوبَ »[38] يعنی " همانا خداوند تبارك و تعالي نماز جمعه را بر شما واجب كرد. پس هر كس در حيات من يا پس از وفات من از باب استخفاف يا انكار ترك كند خداوند متعال كارش را سامان و بركت ندهد.آگاه باشيد او نمازي ندارد،آگاه باشيد او زكاتي ندارد،آگاه باشيد او حجّي ندارد،آگاه باشيد او روزه اي ندارد ، آگاه باشيد او كار نيكي ندارد مگر اينكه توبه كند."

    در روايت ديگر پيامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلّم ) با اين بيان فرموده است:« إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ فَرَضَ عَلَيْكُمُ الْجُمُعَةَ فِي عَامِي هَذَا فِي شَهْرِي هَذَا فِي سَاعَتِي هَذِهِ فَرِيضَةً مَكْتُوبَةً فَمَنْ تَرَكَهَا فِي حَيَاتِي وَ بَعْدَ مَمَاتِي إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ جُحُوداً لَهَا وَ اسْتِخْفَافاً بِحَقِّهَا فَلَا جَمَعَ اللَّهُ شَمْلَهُ وَ لَا بَارَكَ اللَّهُ لَهُ فِي أَمْرِهِ أَلَا لَا صَلَاةَ لَهُ أَلَا لَا حَجَّ لَهُ أَلَا لَا صَدَقَةَ لَهُ أَلَا لَا بَرَكَةَ لَهُ إِلَّا أَنْ يَتُوبَ فَإِنْ تَابَ تَابَ اللَّهُ عَلَيْهِ »[39]يعنی "همانا خداوند سبحان نماز جمعه را درهمين سال همين ماه وهمين ساعت بر شما واحب گردانيد.پس هر كس در حيات من و يا بعد از مرگ من تا قيامت آن را به خاطر انکار و يا استخفاف ترک كند ، پس خداوند امورات او را سامان ندهد و در كارش بركت ندهد و بدانيد نمازش قبول نيست ، بدانيد حجّش قبول نيست ، و بدانيد صدقه اش قبول نيست ، و بدانيدبراي او بركتي نيست، مگر اينكه توبه كند پس اگر توبه كرد و برگشت خدا نيز بر او برمي‌گردد."

    دقّت در فرمايشات پيامبراسلام (صلی الله علیه و آله و سلّم ) كه رحمهً للعالمين و سراج المنير است، حتي درسخت ترين زمان كه مشركين به آنحضرت اذيّت كردند و به مدينه لشكركشي نموده در دامنه كوه احد باآن جنگيده و دندان و پيشاني آنحضرت را مجروح ساختند، حضرت نه تنها به آنها نفرين نكرد بلكه به آنها دعا نمودكه خدايا اينها نمي دانند براينها رحم نما، ولي همين پيامبر (صلی الله علیه و آله و سلّم ) درمورد نماز جمعه مي فرمايد:"كسي كه ازروي انكار يا استخفاف نمازجمعه راترك كند،كارش سامان نگيرد (ياكارش سامان نمي گيرد) نماز و زكات وروزه اش قبول نمي شود،حجّ وصدقه اش ارزش ندارد." چنين بياني ازچنان شخصيّتي، اهميّت نمازجمعه را مي رساند.

     

     

    [1] -تفسيرنمونه ج24ص130

    [2] - الميزان ج19ص303

    [3] - جمعه آيه 9

    [4] - جمعه آيه 11

    1- مستدرك‏الوسائل 6 13

    2 -جواهرالكلام ج11ص158

    3-جواهرالكلام ج11ص158

    4- مستدرك‏الوسائل 6 7

    5- مستدرك‏الوسائل 6 10

    [10] -كافي ج3ص413

    [11] - من لايحضره الفقيه ج1ص426

    [12] - مستدرك ج6ص37

    [13] - مستدرك ج6ص38

    [14] - مستدرك ج6ص38

    [15] - مستدرك ج6ص38

    [16] - من لايحضره الفقيه ج1ص427

    [17] - من لايحضره الفقيه ج1ص427

    [18] - من لايحضره الفقيه ج1ص427

    [19]- مستدرك ج6ص6

    [20]- مستدرك ج6ص6

    1 - مستدرك‏الوسائل 2 504

    [22] - بحارالانوار 86

    [23] - بحارالأنوار 86 197

    [24] بحارالانوار ج86ص198

    [25] - سوره حجّ آيه 27

    [26] - سوره جمعه آيه 9

    1 - بحارالأنوار 86 357

    2 - صحيح بخاري ج 1ص305

    1- بحارالأنوار 86 357

    2 - الكافي 3 417

    3 - مستدرك‏الوسائل 6 46

    4 - من‏لايحضره‏الفقيه 1 416

    1 – وسايل الشيعه ج5

    2 - مستدرك‏الوسائل 6 7

    3- مستدرك ج6ص27

    [36] - مستدرك ج6ص9

    [37]- وسايل الشيعه ج7ص198

    [38] - وسايل الشيعه ج7 ص302

    [39] - مستدرك ج6 ص10

     

    Pasted from <file:///F:\انترنت\کتابخانه\تالیف\نماز\نمازجــمعه.docx>

     

 
طراح و برنامه نویس: اکین