صفحه اصلی » احکام شرعی » احکام خمس
 
احکام خمس PDF چاپ نامه الکترونیک
چهارشنبه ۰۳ دی ۱۳۹۳ ساعت ۲۲:۳۶

مبدأ سال خمسی

سال خمسي يک امريست قهري و نه انتخابي و در تعيين سال خمسی در ميان مراجع عظام سه مبنا وجود دارد:

مبناي اول: امام ، بهجت، خامنه ای، فاضل و صافي : کساني که درآمد تدريجي روزانه دارند، مانند تاجر، کاسب، صنعت‌گر اولين روزيست که شروع به کسب و کار کرده است و مبدأ سال خمسي حقوق بگير ها اولين روزي است که حقوق و درآمد در اختيارشان قرار مي‌گيرد. سال خمسی کشاورز نیز فصلي است که محصولات خودش را برداشت مي‌کند.

مبناي دوم: خوئي، تبريزي ، زنجاني، مکارم، نوري و وحيد خراساني معتقدند مبدأ سال خمسي براي هر کسي، اعم از کارمندان و حقوق بگير، کاسب، کشاورز اولين روزيست که درآمد براي او حاصل شده.

مبناي سوم : سيستاني معتقد است مبدأ سال خمسي براي کسي که شغلي دارد اولين روزيست که شروع به کار کرده.

مبدأ سال برای چند شغلی‌ها

1- به نظر همه‌ي مراجع عظام به جز آقاي وحيد و آقاي مکارم شيرازي هر کدام از اين‌ها مي‌تواند سال جداگانه‌اي قرار بدهد، و چنانچه در يکي از اين شغل‌ها زياني ديد و ضرري کرد نمي‌تواند کمبود اين را و خسارت اين را از سود ديگري جبران کند. قهراً هر کدام از اينها حساب مستقل دارد .

2- آقاي وحيد خراساني مي‌فرمايند همه را مجموعاً بايستي يک سال برايش قرار بدهد.

3- آقای مکارم که مي‌فرمايند: بنا بر احتياط واجب بايد درآمد هر دو شغل را آخر سال يک جا حساب کند.

ليست اموالی که ممکن است خمس بر آنها تعلق بگيرد:

ارث ، هديه و بخشش، سرمايه، درآمد کسب و کار مصرف شده، درآمد کسب و کار پس انداز شده، قرض و وام پس انداز شده، قرض و طلبي که از ديگران دارد، مهريه، ديه، صدقات و وجوهات شرعيه، حقوق بازنشستگي، حق بيمه، اموال حلال مخلوط به حرام.

خمس ارث

در خمس ارث سه نظر وجود دارد:

1- امام راحل، اراکي، بهجت، خامنه ای ، زنجاني، صافي، گلپايگاني، فاضل و مکارم و وحيد خراساني : ارث خمس ندارد، مگر اين که وارث بداند هنگامي که در دست مورّث بوده متعلق خمس شده و نپرداخته است ، واجب است بپردازد.

2- خوئي و تبريزي : ارث خمس ندارد مگر اين که وارث بداند قبلاً به آن خمس تعلق گرفته و مورث آن را نپرداخته است به احتياط واجب بايد بپردازد. (البته آقاي تبريزي مي‌فرمايند ورثه‌ي کبير بايد بپردازند ولي ورثه‌ي صغير وظيفه‌اي نخواهند داشت. )

3- سيستاني : در نظر ايشان مسئله در مورد ارث سه صورت دارد.

الف- مورث اصلاً اعتقادي به پرداخت خمس نداشت

ب - ميت و مورث اعتقاد به خمس داشته، ولي عملاً اصلاً نمي‌پرداخته

ج- ميت معتقد به خمس بوده و خمس هم مي‌داده، ولي نسبت به برخي از اموال موفق به پرداخت خمس نشده

فقط در صورت سوّم بر ورّاث واجب است قبل از تقسيم ارث، خمس اين را بپردازند.

خمس ارث من لا یحتسب ارثه

در خمس ارث کسانی که نسبت دوری با انسان دارند سه نظر وجود دارد:

1- وحيد خراساني : اگر در طول سال، خرج نشود خمس دارد.

2- اراکي، بهجت، خوئي، تبريزي، زنجاني ، سيستاني، صافي، فاضل، گلپايگاني و آقاي مکارم : اگر از مخارج سال زياد بيايد به احتياط واجب بايد خمس او را بپردازد.

3- امام ، خامنه ای و نوري : اگر از مخارج سالش هم زياد بيايد خمس به آن تعلق نمي‌گيرد

خمس هدیه و بخشش

اگر مال موهوب خرج نشود و سال بر آن بگذرد آيا خمس دارد يانه 5 نظر وجود دارد:

1- امام راحل، خامنه ای، نوري : خمس آن واجب نيست، گرچه به احتياط مستحب خمس دارد.

2- اراکي، خوئي، گلپايگاني ، سيستاني، صافي : اگر از مخارج سالش زياد بيايد، خمس دارد.

3- بهجت، فاضل و مکارم : اگر از مخارج سال زياد بيايد بنابر احتياط واجب متعلق خمس است.

4- تبريزي و وحيد خراساني : چنانچه مجموع هديه ها از مخارج سالش زياد بيايد و عرفاً چيز کوچکي شمرده نشود، بلکه قيمت متنابهي داشته باشد خمس او را بايد بدهد.

5- زنجاني : چنانچه از مخارج سالش زياد بيايد اگر مالي که به دست آورده عرفا ارزشمند باشد واجب است خمسش را بدهد ولي اگر ناچيز باشد و عرفاً ارزشمند نباشد به احتياط واجب بايد خمسش پرداخت بشود.

خمس سرمایه

اگردرآمد ازکسب و کار و از حقوق باشد در تعلق خمس به آن5 نظر وجود دارد:

1- امام راحل و مقام معظم رهبري : سرمايه خمس دارد مگر اين که مقداري باشد که با پرداخت خمس آن، درآمد کسب با بقيه وافي به هزينه‌ي زندگي آن نيست، يا اين که کسب با بقيه مناسب با شأن عرفي او نباشد. در اين دو صورت خمس ندارد.

2- گلپايگاني و صافي : سرمايه خمس دارد مگر اينکه از چيزي تهيه شده باشد که متعلق خمس نيست، مثل اين که از هديه ، ديه، مهر باشد.

3- بهجت ، زنجاني و فاضل : آن مقدار از سرمايه که براي تامين معاش مطابق با شأن خود و عائله‌اش به آن نياز دارد، خمس ندارد و بقيه‌ي آن متعلق خمس است

4- سيستاني و آيت الله مکارم : سرمايه خمس دارد مگر اين که اداي خمس سبب بشود که نتواند با بقيه‌ي آن زندگي خود را اداره کند، ولي در صورتي که با دستگردان کردن تدريجاً بتواند بپردازد، ساقط نمي‌شود.

5- خوئي و تبريزي : سرمايه اگر از درآمد‌هاي سال قبل تهيه شده باشد مطلقاً خمس دارد، ولي اگر از درآمد بين سال جاريست، فقط به مقداري که مؤونه‌ي سال اوست خمس ندارد و بقيه خمس دارد.

خمس درآمد کسب و کار پس انداز شده

در باره خمس در آمدی که پس انداز شده‌ وتا سر سال خمسي صرف در مؤونه‌ي زندگي نشده و اصلش موجود است 4 نظر وجود دارد:

1- امام ، اراکي، خوئي، تبريزي، سيستاني و وحيد خراساني : خمس دارد.

2- مقام معظم رهبري : پس انداز درآمد سال براي صرف در مؤونه در سال بعد اگر در آستانه‌ي صرف در مؤونه تا چند روز آينده باشد و يا خود داشتن مبلغي پس انداز شده جزو مؤونه‌ي زندگي محسوب بشود، خمس ندارد وگرنه بايد خمس آن را بپردازد.

3- فاضل و زنجاني : درآمد پس انداز شده خمس دارد مگر اين که پس انداز کردن درآمد براي تهيه‌ي چيزهايي باشد در زندگي که عرفاً به آن نياز دارد. از قبيل منزل، اثاثيه، جهيزيه، وسيله‌ي مورد نياز.

4- گلپايگاني و صافي: درآمد پس انداز شده متعلق خمس هست مگر اين که پس انداز کردن براي تهيه‌ي خانه‌ي مسکوني باشد.

خمس قرض و وام مصرف شده

چند صورت دارد:

1- سال خمسي فرا رسيده و هيچ مقدار از قرض و اقساط وام پرداخته نشده، در اين صورت به نظر همه‌ي مراجع عظام متعلق خمس نيست.

2- تمام قرض و اقساط وام يا بخشي ازآن از درآمد بين سال پرداخت شده است ولي اصل قرض و وام در بين سال خمسي صرف در مؤونه‌ي زندگي شده در اين صورت هم به فتواي همه‌ي مراجع عظام خمس واجب نيست.

3- تمام قرض و اقساط وام یا بخشي از اين از درآمد بين سال پرداخت شده، پس از وصول سال خمسي در مؤونه‌ی زندگي از قبيل منزل و وسيله‌ي نقليه و لوازم زندگي مصرف شده در اين صورت چند نظر وجود دارد:

الف- بهجت، فاضل و زنجاني : خمس ندارد

ب- گلپايگاني و صافي : وام و قرضي که صرف در خريد منزل شده ولو همه‌ي اقساط پرداخت شده يا بخشي از آن خمس ندارد.

ج- امام راحل، اراکي ، خوئي، تبريزي، مقام معظم رهبري، سيستاني، مکارم، وحيد، نوري : خمس دارد.

4- تمام قرض و اقساط وام يا بخشي از آن از درآمد بين سال پرداخت شده، ولي اصل قرض و وام مبدل به سرمايه‌ي کسب و کار شده‌ در اين جا حکم سرمايه را پيدا مي‌کند که در مبحث خمس سرمايه گفته شد شش نظر وجود دارد.

خمس قرض و وام پس انداز شده

مسئله چند صورت دارد:

1- اقساط وام و يا قرض را و يا تمامش را يا بخشي از اقساط را پرداخته، ولي اصل قرض موجود است و مصرف نشده اين دو صورت دارد:

الف- اصلاً هيچ نيازي به اين ندارد. به نظر همه‌ي مراجع عظام متعلق خمس است.

ب- جهت تأمين مؤونه‌ي متناسب با شأن عرفي خودش به آن نياز دارد. فقهايي که مؤونه‌ي سال را مقيد به سال نمي‌دانند، در اين جا مي‌فرمايند: متعلق خمس نيست.

خمس قرض و طلب

کسي که پولي را از ديگري طلب دارد، دو صورت دارد:

الف- پولي را که در دست خودش بوده به عنوان قرض به طرف داده و قهراً طلبکار است.

ب- کاري براي دیگری انجام داده،‌ حقوقي را طلب داشته که نگرفته است.

در صورت اوّل اگر پس از گذشتن سال خمسی آن را قرض داده است باتفاق همه مراجع متعلق خمس است.( البته اگر آنچه که قرض داده از ارث ، مهريه ، هبه تهيه نشده باشد) واگر از درآمد بين سال قرض داده است. اگر می توانست سر سال خمسی براحتی قرض را بگيرد و نگرفت به نظر همه‌ي مراجع عظام خمس او راباید بپردازد.و اگر نتواند بگيرد عند الوصول خمسش را پرداخت می کند.

در صورت دوّم نيز که کار کرده و طلب دارد اگردر سرسال خمسی قابل دريافت بود به نظر همه‌ي مراجع عظام متعلق خمس است ولو نگيرد. و اگر قابل دريافت نيست در اين جا چهار نظر وجود دارد:

1- همه‌ي مراجع عظام به جز آقاي تبريزي و آقاي سيستاني و آقاي وحيد خراساني قائل‌اند به اين که چنين طلبي جزء درآمد سال دريافت محسوب مي‌شود؛ يعني الان سر سال خمسي که رسيد، قابل دريافت نيست ، الآن خمس ندارد.

2- تبريزي : اگر براي شخص خاصي يا شرکت خصوصي کار کرده، بايد در همان سالي که کار کرده خمس آن را بدهد. و اگر براي دولت اجير شده و کارمند دولت است و حقوقش عقب افتاده و تا سر سال خمسي به او ندادند و نمي‌تواند بگيرد، اين جا جزء درآمد سال دريافت محسوب مي‌شود.

3- سيستاني : به مجرد دريافت متعلق خمس است.

4- وحيد : بنا بر احتياط واجب به مجرد دريافت بايد خمس آن را بدهد.

خمس مهریه

مهريه به نظر همه‌ي مراجع عظام خمس ندارد؛ و تنها مرجعي که به احتياطِ واجب فرموده اگر از مخارج سالش زياد بيايد خمس دارد، مرحوم آيت الله آقاي بهجت است.

خمس دیه

دیه در فقه به سه دسته تقسيم شده. ديه‌ي نفس، ديه‌ي اعضاء و ديه‌ي منافع. اما ديه‌ي اعضاء و منافع ، همه‌ي مراجع عظام جز حضرت آيت الله بهجت قائل‌اند که خمس ندارد. حضرت آيت الله بهجت قائل‌اند به اين که اگر در بين سال صرف در مؤونه‌ي زندگي نشد، به احتياط واجب خمس دارد. در مورد ديه‌ي نفس دو نظر وجود دارد؛ نظر اول، همه‌ي مراجع عظام جز آقای وحيد همه مي‌فرمايند ديه‌ي نفس خمس ندارد. ديه‌ي نفس هم يک نوع ارث است و ارث به وراث مي‌رسد، وراث آن کسي که از بين رفته و خمس به آن تعلق نمي‌گيرد.

نظر دوم آقاي وحيد معتقد است که ديه‌ي نفس چون ارث غير مترقب هست، خمس آن واجب است.

وجوه شرعیه (خمس، زکات، صدقات)

در اين مسئله پنج نظر اساسي وجود دارد:

1- امام راحل، بهجت، مقام معظم رهبري ، مکارم، نوري : اگر از مخارج سالش زياد هم بيايد خمس ندارد.

2- گلپايگاني، صافي، فاضل: اگر وجوه واجبی باشد مانندخمس و زکات اگر مونه سال اضافه بماند خمسش واجب است و اگر وجوه مستحبی باشداگر از مخارجِ سالش زياد آمده بايد به احتياط واجب بپردازد.

3- سيستاني : اگر مالي را که فقير بابت صدقه‌ي واجب مانند کفارات و ردّ مظالم يا صدقه‌ي مستحبي گرفته، از مخارج سالش زياد بيايد بنابر احتياط واجب بايد خمسش را بدهد، ولي اگر مالي را از بابت خمس يا زکات از روي استحقاق به او دادند و طوري بوده که مخارج سالش تأمين نمي‌شده، از روي استحقاق به او داده شده لازم نيست خمس خودِ آن را بدهد.

4- زنجاني : مالي را که فقير بابت خمس مي‌گيرد، خمس ندارد، هر چند از مخارج سالِ او زياد بيايد. ولي مالي را که فقير بابت زکات يا صدقه‌ي مستحبي مي‌گيرد اگر از مخارج سالش زياد بيايد متعلق خمس است.

5- وحيد : اگر مالي را که فقير بابت خمس و زکات گرفته از مخارج سالش زياد بيايد، بنابر احتياط واجب خمس آن را بايد بدهد؛ و مالي را که به عنوان صدقه به کسي دادند اگر از مخارج سالش زياد بيايد اين را فرموده بايد خمس آن را بپردازد.

توجه : اگر مالي به عنوان زکات يا خمس يا صدقه‌ي واجب و یا مستحب را کسي دريافت کرد اگر از اين مال منفعتي به دست آورد، حالا چه از طريق تجارت و داد و ستد يا مضاربه سودي به دست بياورد يا از طريق ديگري، مثل اين که از درختي که بابت يکي از اين عناوين به او دادند، ميوه‌اي به دست بياورد، در اين جا به نظر همه‌ي مراجع عظام متعلق خمس خواهد بود.

حقوق بازنشستگی

در مورد حقوق بازنشستگی دو نظر وجود دارد :

1- همه‌ي مراجع عظام به جز امام راحل و آقاي سيستاني و آقاي وحيد مي‌فرمايند حقوق بازنشستگي جزء درآمد سالِ دريافت است و اگر تا سرِ سالِ خمسيِ آينده خرج نکرد ولو بخشي از آن، متعلق خمس است.البته باز به مبناي آقاي بهجت و آقاي فاضل و آقاي زنجاني اگر تهيه‌ي مؤونه‌ي زندگي از قبيل منزل، وسيله‌ي نقليه و چيزهاي ديگر نياز دارد به پس انداز کردن، حتي بعد از آن که سر سالِ خمسي هم برسد باز متعلق خمس نيست.

2- امام راحل؛ سيستاني و وحيد خراساني تفصيل مي‌دهند؛ مي‌فرمايند که: چنان چه طبق قرارداد ما بين اين کسي که حقوق بازنشستگي مي‌گيرد و اداره‌اي که برايش کار مي‌کرده، باید پس از بازنشستگي حقوق را دريافت کند، اين چنين اگر باشد، که قبل از آن اصلاً به او داده نمي‌شود، یعنی حقوق بازنشستگي را به هيچ وجه به او نمي‌پردازند، اين جا جزء درآمد سال است و پس از کسر مؤونه اگر از مخارج سال زياد بيايد متعلق خمس است.

ولي اگر اين حقوق بازنشستگي که مي‌گيرد اين مزدِ آن است و حقوق آن است در دوراني که کار مي‌کرده؛ اگر از دورانِ خدمت مقداري از حقوق او کسر شده و بعد از زمان خدمت به او بپردازند اين را به مجردِ دريافت، واجب است که خمس آن را بپردازد.

حق بیمه

بيمه‌ي خسارت‌هاي مختلف، (خسارت ناشي از تصادف و آتش سوزي)، به نظرِ همه‌ي مراجعِ عظام متعلق خمس نيست.اما درباره‌ي خمس بيمه‌ي عمر چند نظر مطرح است:

1- مقام معظم رهبري و مرحوم آقاي فاضل مي‌فرمايند: خمس ندارد

2- سيستاني، صافي، مکارم، نوري: بيمه‌ي عمر اگر از مخارج سال زياد بيايد خمس دارد.

3- بهجت : بيمه‌ي عمر بنابر احتياط واجب اصلِ گرفتنش جايز نيست.

مال حلال مخلوط به حرام

مسئله چند صورت دارد :

صورت اول: هم مقدار حرام براي شخص معلوم است و هم صاحبش. به نظر همه‌ي مراجع عظام اين جا واجب است به او رجوع کند، يا حلاليت بطلبد و يا مالش به او رد کند.

صورت دوم: مقدار مال معلوم است، ولي صاحب مال معلوم نيست. در اين جا هم به فتواي همه‌ي فقهاي عظام واجب است که اين شخص، آن مقدار مالي که معلوم است بايد از طرف صاحبش به فقير صدقه بدهد.البته آقاي مکارم می گويندکه بايد آن مقدارِ مالي که معلوم هست و صاحب آن را نمي‌شناسد، بايد به يک مصرفي برساند که هم مصرف خمس باشد، و هم مصرف صدقه، مثل سادات فقير.

صورت سوم: مقدار حرام را نمي‌داند، ولي صاحب مال را مي‌شناسد. در اين صورت چندين نظر وجود دارد.

1- امام راحل ، اراکي، گلپايگاني ، صافي و نوري: بايد همديگر را راضي کنند، يک نحوه مصالحه‌اي بکنند.

2- خوئي و تبريزي: بايد مقداري را که يقين دارد مال اوست به او بدهد و بيشتر از آن وظيفه ندارد.

3- سيستاني: چنانچه نتوانند يکديگر را راضي کنند، بايد مقداري را که يقين دارد مالِ آن شخص است به او بدهد، و اگر خودش زمينه‌سازِ مخلوط شدن مال حلال و حرام شده، بنا بر احتياط مقدار بيشتر را هم که احتمال مي‌دهد مال اوست، اين را هم بايستي به او بپردازد.

4- مکارم : بايد مقداري را که يقين دارد به او بدهد و مقدارِ بيشتر را هم که احتمال مي‌دهد مال اوست بايد تنصيف کنند.

5- بهجت : احتياط در اين است که با او در مقداري که احتمال مي‌دهد مال او باشد، مصالحه نمايد، در صورتي که مصالحه ممکن باشد. و اگر مصالحه ممکن نشد. بنابر اظهر دادن زياد‌تر مقداري که يقين دارد مال اوست، بر اين شخص واجب نيست.

6- وحيد : در صورتي که اختلاط موجب شرکت شود، مانند آن که روغن حلال با حرام مخلوط شود، اگر با يکديگر توافق و سازش نمايند آن چه را که توافق کردند معين مي‌شود؛ و چنان چه توافق و سازش نشود، آن انداره‌اي که يقين دارد مال غير است را بايد به او بدهد. و در صورتي که اختلاط موجب شرکت نشود، مانند مواردي که اعضاء آن اموال از يکديگر ممتازند، بايد از جهت مقدار آن اندازه که يقين دارد به او بدهد و از جهت خصوصيت به قرعه معين شود، و در هر دو صورت احتياط مستحب آن است که مقدار بيشتر را که احتمال مي‌دهد مال اوست، به او بپردازد.

صورت چهارم : نه مقدار حرام را مي‌داند و نه مالک را مي‌شناسد .در اين صورت به نظر همه‌ي مراجع عظام پرداختِ خمس کافي است.

وجوب پرداخت خمس از عین مال

به نظر همه‌ي مراجع عظام به احتياط واجب بايد خمس مالِ حلال مخلوط به حرام را از عينِ همان مال بايد بپردازد. اگر خواست خمس اين درآمد امسال را از يک مال ديگري بپردازد، تکليفاً اشکالي ندارد، ولکن خودِ آن مالي که با آن خمس پرداخته مي‌شود، اگر خودِ آن هم درآمد است و خمسش پرداخت نشده، خمس آن را هم بايد بپردازد.

آخرین به روز رسانی در چهارشنبه ۰۳ دی ۱۳۹۳ ساعت ۲۲:۳۸
 
طراح و برنامه نویس: اکین